Βρύσες Αγίου Βασιλείου
Οι Βρύσες βρίσκονται 36 χλμ. από το Ρέθυμνο, στη διακλάδωση δεξιά του 35ου χλμ. του κεντρικού δρόμου προς την Αγία Γαλήνη. Είναι χτισμένες στις βορειοανατολικές πλαγιές του όρους Σιδέρωτα (1.136 μ.), σε υψόμετρο 550 μέτρων.
Το χωριό οφείλει το όνομά του στις δύο βρύσες του, μία στο πανωχώρι και μία στο κάτω μέρος του χωριού.
- Πρώτη αναφορά
- 1577
- Υψόμετρο
- 550m
- Κάτοικοι (2011)
- 84
Ονομασία και ιστορική πορεία
Η παλαιότερη γνωστή αναφορά στο χωριό είναι του 1577, όταν ο Francesco Barozzi το καταγράφει στην επαρχία Αγίου Βασιλείου ως «Vrisses de Cumia», δηλαδή οι Βρύσες των Κουμίων. Αναφέρεται ξανά το 1583 με 121 κατοίκους, ενώ με το ίδιο όνομα καταγράφεται και στη Βασιλικάτα του 1630. Στην Αιγυπτιακή απογραφή του 1834 εμφανίζεται ως «Βρύσις» και το 1881 ως «Βρύσες», στον Δήμο Αγίου Πνεύματος, με 158 χριστιανούς κατοίκους.
Το 1920 αποτελούν ομώνυμη κοινότητα με 220 κατοίκους, ενώ το 1928 υπάγονται στην κοινότητα Ακουμίων με 245 κατοίκους. Ο πληθυσμός του χωριού έφτασε στο μέγιστο το 1961, με 285 κατοίκους. Το 1981 είχε 170 κατοίκους, το 1991 143 και το 2011 περίπου 84.
Κρητική Επανάσταση 1866-1869
8 Δεκεμβρίου 1868
Η Πολύνεκρη Μάχη στον Ακουμοβρυσανό Ποταμό
Ήταν, μετά το Αρκάδι, η μεγαλύτερη τραγωδία της Κρητικής Επανάστασης.
Στις 8 Δεκεμβρίου 1868, στον Ακουμοβρυσανό ποταμό, έγινε μία από τις πιο αιματηρές μάχες της Κρητικής Επανάστασης, ανάμεσα στους Τούρκους και στους εθελοντές του Δημητρίου Πετροπουλάκη μαζί με τους Κρητικούς επαναστάτες.
Ο Μανιάτης συνταγματάρχης της βασιλικής φάλαγγας Πετροπουλάκης είχε φτάσει στα τέλη Νοεμβρίου 1868 στο Φόδελε με τα καράβια «Ύδρα» και «Πανελλήνιον». Τον είχε στείλει η κυβέρνηση Βούλγαρη με 800 εθελοντές, τους περισσότερους Λάκωνες, οπλισμένους με νέα όπλα.
Στις 8 Δεκεμβρίου, καθώς προχωρούσαν προς τον Τράχηλα και τον Κισσό, βρέθηκαν μπροστά σε μεγάλο τουρκικό ασκέρι με τέσσερις πασάδες. Στη θέση Τράχηλας του Κεντροχωρίου, πάνω από τον Ακουμοβρυσανό ποταμό, περικυκλώθηκαν μέσα σε ομίχλη και δυνατή βροχή που δεν τους άφηνε να δουν λίγα μέτρα μπροστά τους. Μαζί τους πολέμησαν Κρητικοί επαναστάτες και παλιοί εθελοντές με αρχηγούς τον Μήτσα, τον Ζήκο και τον Ξανθουδάκη.
Η σκληρή μάχη κράτησε τρεις ώρες. Περίπου 200 εθελοντές και επαναστάτες σκοτώθηκαν ή πιάστηκαν αιχμάλωτοι, ενώ άλλοι 12, που προσπάθησαν να περάσουν τον ποταμό, πνίγηκαν στα ορμητικά νερά της καταιγίδας.
Όσοι σώθηκαν μαζεύτηκαν στο χωριό Κεραμέ και από εκεί τράβηξαν δυτικά, ως τον Καλλικράτη Σφακίων, όπου παίχτηκε η τελευταία πράξη. Η μάχη, γνωστή σήμερα και ως μάχη Τράχηλα-Αγίου Πνεύματος, σήμανε την αρχή του τέλους της επανάστασης.
Στον Τράχηλα υπάρχει σήμερα μνημείο για τους πεσόντες, όπου τελείται μνημόσυνο στην επέτειο της μάχης.
Εκκλησίες
Κοίμηση Θεοτόκου, η ενοριακή εκκλησία του χωριού.
Άγιος Γεώργιος.
Άγιος Στέφανος.
Πύργοι και σπήλαια
Οι πύργοι
Στο κέντρο του χωριού υπήρχαν δύο διπλανοί πύργοι, ένας μεγάλος και ένας μικρότερος, όμοιοι στην αρχιτεκτονική τους και με ενετική τεχνοτροπία. Σύμφωνα με την παράδοση ανήκαν στην πλούσια βυζαντινή αρχόντισσα Μαρία και πέρασαν αρχικά στους Ενετούς και αργότερα στους Τούρκους. Άλλοι υποστηρίζουν ότι χτίστηκαν επί Τουρκοκρατίας.
Ο πύργος που σώζεται σήμερα βρίσκεται σε ερειπιώδη κατάσταση. Χτίστηκε μάλλον στα πρώτα οθωμανικά χρόνια (τέλη 17ου με αρχές 18ου αιώνα) με αργολιθοδομή. Γενικά, είναι από τα λίγα σωζόμενα δείγματα στενόμετωπου ορθογώνιου πύργου αυτής της εποχής και έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο.
Τα σπήλαια
Το σπήλαιο Γαϊδαρολές ή Τρύπα βρίσκεται βόρεια του χωριού, στην περιοχή Παχτωτικού.
Η Τρύπα του Ορθού Πόρου είναι σπήλαιο στην τοποθεσία Ορθός Πόρος. Επί Τουρκοκρατίας, και αργότερα στη γερμανική κατοχή, οι κάτοικοι κατέφευγαν εκεί για να προστατευτούν.
Επιφανείς Βρυσανοί
- Νικόλαος Γ. Παπαδάκης (1874-1945)Καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας και πρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ανακάλυψε την αρχαία πόλη Βιώννο (Κιονία) κοντά στον Κεραμέ.
- Εμμανουήλ Φραγκεδάκης (1892-1982)Γιατρός, χειρούργος, ανθρωπιστής και πολυγραφότατος συγγραφέας. Τιμήθηκε δύο φορές από την Ακαδημία Αθηνών.
- Αλέξανδρος Ν. ΠαπαδάκηςΚαθηγητής Ορυκτολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
- Κωνσταντίνος ΠαπαδάκηςΠολιτευτής και Μακεδονομάχος.
- Μιχάλης Γρηγοράκης (1926)Καθηγητής, λυκειάρχης Περάματος, συνδικαλιστής και πολιτευτής Ρεθύμνης με το ΚΚΕ.
- Στέφανος ΠαυλάκηςΕπικεφαλής πολιτιστικού κινήματος, ιδρυτής Αναπτυξιακής Εταιρείας και συγγραφέας.
- Μιχαήλ ΓρηγοριάδηςΕφευρέτης νέου πυροβόλου όπλου το 1883· έζησε στο Βέλγιο.
- Εύα ΓρηγοράκηΤραγουδίστρια με σημαντικές μουσικές συνεργασίες.
Πηγές: Wikipedia · rethnea.gr (Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης) · Ν. Φασατάκη «Η τ. επαρχία Αγ. Βασιλείου» 2003.